fa اثر سلاح‌های شیمیایی بر سیستم آندوکرین غدد درون‌ریز Endocrinology مروری Review اثرات مختلف سلاح‌های حاوی خردل گوگردی بر سیستم‌های تنفسی، خونی، گوارشی و اثرات آن بر پوست، چشم، تغییرات ژنتیکی و سرطان‌زایی قبلاً گزارش شده‌اند، ولی اثرات آن بر سیستم آندوکرین تا 15 سال پیش ناشناخته بود. اگر چه شیمی‌درمانی سرطان‌ها با مواد مشابه در توقف اسپرماتوژنز و ایجاد نارسایی تخمدان مشخص بود، ولی این اثرات در پی مصرف مکرر مجموعه‌ای از چند داروی شیمیایی بروز می‌کند و نمی‌تواند به سلاح‌های شیمیایی تعمیم یابد. در جریان جنگ عراق علیه ایران، مرکز تحقیقات غدد درون‌ریز برای اولین بار در جهان تحقیقات وسیعی برای شناخت اثرات سلاح‌های شیمیایی انجام داد. در هفته اول پس از مصدومیت شیمیایی، غلظت سرمی هورمون‌های تیروئید کاهش یافته و T3 معکوس افزایش می‌یابد. T4و FT4I سه هفته بعد از حادثه افزایش می‌یابد، ولی T3 و FT3I تا هفته پنجم هنوز کاهش قابل توجهی دارد. غلظت TSH تغییر مهمی نشان نمی‌دهد. این تغییرات در رزمندگان با گازهای عصبی دیده نشد. تغییرات در هورمون‌های تیروئید شبیه سوختگی‌های شدید است و به علت کاهش فعالیت محور هیپوفیز ـ تیروئید و نیز کاهش تبدیل T4 به T3 در سلول‌های محیطی است. غلظت کورتیزول و ACTH سرم در هفته اول پس از مصدومیت افزایش می‌یابد. ACTH تا هفته پنجم همچنان افزایش می‌یابد، ولی کورتیزول بتدریج کاهش پیدا نموده و در هفته پنجم کاهش چشمگیری نشان می‌دهد. لذا در ابتدای مصدومیت، استرس شدید سبب افزایش کورتیزول و ACTH می‌شود، ولی در هفته‌های 3 تا 5 پس از تماس، خردل گوگردی اثرات مستقیم بر غده فوق کلیه دارد. در هفته‌های اول غلظت تستوسترون تام و آزاد و دی‌هیدرواپی‌آندروسترون به مقدار زیاد کاهش می‌یابد. سطح سرمی FSH و LH طبیعی است، ولی پاسخ آنها به GnRH ناکافی است. در سومین هفته LH و در پنجمین هفته FSH و پرولاکتین افزایش می‌یابد. غلظت این هورمون‌ها 12 هفته پس از مصدومیت طبیعی است. میزان اسپرم در سال‌های پس از صدمه کاهش عمده‌ای را در بسیاری از مصدومین شیمیایی با خردل داشت و تکه‌برداری از بیضه توقف کامل یا نسبی اسپرماتوژنز را نشان داد. در مجموع اثرات سلاح‌های شیمیایی حاوی خردل گوگردی در هفته‌های اول به علت استرس شدید شبیه سوختگی است و از طرف دیگر اثرات مستقیم بر توقف تکثیر DNA در هسته سلول‌ها دارد که اثرات مخرب آن در اسپرماتوژنز ممکن است برای سال‌ها باقی بماند. پیگیری فعالیت هورمونی مصدومین شیمیایی در سال‌های پس از مصدومیت بویژه کار عملی بیضه‌ها و اسپرماتوژنز توصیه می‌شود. Abstract: Different effects of nitrogen mustard-containing chemical weopons on respiratory, hematologic and gastrointestinal systems, skin, eyes, and also their mutagenic and teratogenic effects have been reported, but effects on endocrine system had not been recognized until 15 years ago. Although it was known that similar substances used as chemotherpeutic agents can stop spermatogenesis and cause ovarian failure, these effects are seen in the course of continuous use and cannot be extended to chemical weoponry. During Iran-Iraq war, Endocrine Research Center, for the first time in the world, conducted extensive research to identify effects of chemical weapons. During the first week after contact with these substances, serum levels of thyroid hormones decrease and reverse T3 increases. T4 and FT4I increase 3 weeks after the exposure, but T3 and FT3I levels are still depressed in the fifth week. TSH level is not importantly affected. These changes are not present in soldiers exposed to nerve gases. Changes in thyroid hormones resemble severe burns and are due to pituitary-thyroid axis hypofunction and decreased periphereal conversion of T4 to T3. Serum cortisol and ACTH tend to increase one week after the injury ACTH continues to rise until the fifth week, but cortisol decreases gradually, dropping remarkably in the 5th week. Thus, at the beginning the strong stress brings about a rise in plasma cortisol and ACTH, but 3-5 weeks following the exposure, nitrogen mustard exerts direct effects on the adrenal gland. During the first weeks, total and free testosterone, and dehydroepiandrosterone fall dramatically. Serum levels of LH and FSH are normal, but they respond inadequately to GnRH. In the third week LH, and in the fifth FSH and prolactin rise and reach normal levels after 12 weeks. Sperm count shows remarkable decrease in most victims of nitrogen mustard in the years following injury. Testicular biopsies showed complete or relative cessation of spermatogenesis. On the whole, effects of nitrogen mustard-containing weaponry during the first weeks are due to stress and resemble burns. On the other hand, these substances have direct effects on DNA replication in cells, with negative effects on spermatogenesis, which can last for many years. It is recommended that hormone activities of chemical weaponry victims, especially testicular function and spermatogenesis, should be monitored for some years after exposure. ،سلاح‌های شیمیایی،خردل گوگردی،آزمون‌های فعالیت تیروئید،هیپوفیز،آدرنال Chemical weaponry, Endocrine systerm, Thyroid function, Spermatogenesis, Nitrogen mustard, Adrenal gland, Testis. 211 222 http://ijem.sbmu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-6-83&slc_lang=fa&sid=1 F Azizi دکتر فریدون عزیزی 400031947532846001675 400031947532846001675 Yes