مرکز تحقیقات تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت، پژوهشکده اختلالات متابولیک و چاقی، پژوهشکده علوم غدد درون‌ریز و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران، ، ma_niknam@yahoo.com
چکیده: (274 مشاهده)
مقدمه:چاقی نوجوانان یک معضل جهانی با پیامدهای گسترده است. خودکارآمدی به‌عنوان یک سازه محوری در تغییر رفتارهای سبک زندگی سالم، نقش مهمی در پیشگیری از چاقی دارد. هدف این مرور نظام‌مند، بررسی تأثیر مداخلات جامعه‌محور پیشگیری از چاقی بر خودکارآمدی نوجوانان است. مواد و روش‌ها: جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های پاب‌مد، اسکوپوس، وب‌آو‌ساینس، پروکوئست، سایک‌اینفو و سیناهل برای مطالعات کارآزمایی بالینی یا شبه‌تجربی منتشر شده از ژانویه ۲۰۱۵ تا ژانویه 2026 انجام شد. مطالعات واجد شرایط، مداخلات جامعه‌محور کنترل شده‌ای بودند که خودکارآمدی را در نوجوانان ۱۰ تا ۱۹ ساله به‌عنوان پیامد اندازه‌گیری کرده بودند. استخراج داده‌ها و ارزیابی کیفیت به‌طور مستقل توسط دو پژوهش‌گر انجام شد. یافته‌ها: از مجموع ۸۵۲۲ مطالعه، ۸ مطالعه با ۴۵۷۱ شرکت‌کننده از پنج کشور (آمریکا، استرالیا، برزیل، لهستان، هنگ‌کنگ و چین)، وارد شدند. سه مطالعه (هنگ‌کنگ، آمریکا و چین) بهبود معنی‌دار خودکارآمدی را گزارش کردند؛ یک مطالعه (استرالیا) بهبود خودکارآمدی را در کوتاه‌مدت نشان داد؛ در دو مطالعه (برزیل و استرالیا) تغییر معنی‌داری مشاهده نشد؛ و یک مطالعه (لهستان) نیز کاهش خودکارآمدی در دختران را گزارش کرد. نتیجه‌گیری: مداخلات جامعه‌محور پیشگیری از چاقی می‌توانند تأثیرات متفاوت و گاه ناپایداری بر خودکارآمدی پسران و دختران نوجوان داشته باشند. شناسایی این تفاوت‌ها نیازمند طراحی مداخلات جامعه‌محوری است که به جنسیت حساس بوده و دارای مؤلفه‌های انگیزشی و حمایتی باشند تا بتوانند خودکارآمدی نوجوانان را به‌شکلی پایدار ارتقا دهند.
